เปลี่ยน “มือถือ” เป็น “มือแม่” :เพราะมือของพ่อแม่ คือสื่อที่ดีที่สุดในโลก

ท่ามกลางกระแสความกังวลเรื่องเด็กติดหน้าจอที่ทวีความรุนแรงขึ้นทุกขณะ หลายครอบครัวพยายามดิ้นรนหาหนทางด้วยการห้ามปรามหรือเบี่ยงเบนความสนใจ แต่สำหรับการทำงานพัฒนาเด็กปฐมวัยในพื้นที่ภาคใต้กลับมองเห็นความจริงอีกด้านหนึ่งว่า ปัญหาหน้าจอไม่ใช่ปัญหาที่แก้ได้ด้วยการห้าม แต่เป็นปัญหาที่ต้องแก้ด้วยการ “แทนที่”
คำถามสำคัญจึงไม่ใช่ “จะเอามือถือออกจากมือลูกได้อย่างไร” แต่คือ “เราจะยื่นอะไรเข้าไปในมือลูก แทนที่จะเป็นมือถือ?” คำตอบที่เรียบง่ายแต่ทรงพลังที่สุด คือ “มือแม่” และ “มือพ่อ”

จากหน้าจอ สู่หน้าแม่: เมื่อปฏิสัมพันธ์คือรากฐานของสมอง
งานพัฒนาเด็กปฐมวัยโดยองค์กรสาธารณประโยชน์ weareahappy ซึ่งทำงานร่วมกับเครือข่ายครูศูนย์พัฒนาเด็กเล็ก และผู้ปกครองเด็ก มาอย่างต่อเนื่อง ชี้ให้เห็นว่า ครอบครัวจำนวนมากไม่ได้ขาดความรัก แต่ขาด “เวลาและพื้นที่” ที่จะได้อยู่ด้วยกันอย่างมีความหมาย เด็กๆ ไม่ได้ต้องการของเล่นราคาแพงหรือการ์ตูนที่ดูเพลินตา แต่พวกเขาต้องการการมีปฏิสัมพันธ์

ความแตกต่างระหว่าง “หน้าจอ” กับ “หน้าแม่” คือหัวใจสำคัญ หน้าจอเป็นการสื่อสารทางเดียวที่เด็กได้แต่รับชม แต่หน้าแม่คือการสื่อสารสองทางที่เด็กได้คิด ได้ถาม และได้ตอบสนอง สมองส่วนหน้าที่ควบคุมสมาธิและการยับยั้งชั่งใจจะพัฒนาได้ดีที่สุดผ่านการเล่นและการพูดคุยกับมนุษย์จริงๆ ไม่ใช่การพูดคุยผ่านหน้าจอ

ภูมิปัญญาท้องถิ่น: สื่อชั้นดีที่ไม่มีขายตามห้าง
แนวคิดการเปลี่ยนแปลงจากกระบวนการมีส่วนร่วมของโครงการ “มหัศจรรย์นิเวศสื่อสุขภาวะเพื่อเด็กปฐมวัย” เริ่มจากการมองเห็นคุณค่าใน “ภูมิปัญญาท้องถิ่น” เพื่อส่งเสริมให้เกิดภูมิดีในเด็กปฐมวัย ผ่านวัสดุหาง่าย เช่น ขวดน้ำเปล่า ใบไม้ เศษผ้า และทรายหน้าบ้าน ล้วนเป็นสื่อการเรียนรู้ชั้นเยี่ยมที่บังคับให้เด็กต้องใช้จินตนาการเติมเต็ม ซึ่งแตกต่างจากการ์ตูนที่มีภาพสำเร็จรูปมาให้แล้ว
นวัตกรรมสำคัญที่ช่วยลดความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงสื่อ คือ “ธนาคารสื่อสร้างสรรค์” ระบบยืม-คืนที่ครูและผู้ปกครองร่วมกันสร้างขึ้น ครอบครัวที่มีทุนน้อยไม่ต้องแบกรับภาระซื้อของเล่นราคาแพง เพราะสามารถยืมหนังสือนิทานหรือของเล่นสร้างสรรค์กลับไปทำกิจกรรมร่วมกับลูกที่บ้านได้ เมื่อใช้เสร็จก็นำมาส่งคืนเพื่อให้ครอบครัวอื่นได้ใช้ต่อ
แต่สิ่งที่ธนาคารสื่อทำได้มากกว่าการยืม-คืน คือการสร้าง “วัฒนธรรมการแบ่งปัน” เมื่อผู้ปกครองมานั่งล้อมวงทำสื่อด้วยกัน แลกเปลี่ยนไอเดีย ชุมชนก็ค่อยๆ เปลี่ยนจากกลุ่มคนที่อยู่ร่วมกันมาเป็นเครือข่ายที่ช่วยกันเลี้ยงดูเด็ก

 ข้อแนะนำสำหรับผู้ปกครอง และผู้เกี่ยวข้องกับกระบวนการดูแลเด็ก
ดร.สรวงธร นาวาผล ผู้อำนวยการกลุ่ม weareahappy กล่าวถึงหลักการทำงานว่า “สื่อดีไม่จำเป็นต้องซับซ้อนหรือราคาแพง สิ่งที่อยู่รอบตัวเด็กอยู่แล้วคือสื่อชั้นดีทั้งนั้น เมื่อเด็กหยิบใบไม้มาเล่น เขาต้องคิดเองว่ามันจะเป็นอะไร นั่นคือการฝึกสมองที่ดีที่สุดในวัยนี้ เด็กไม่ได้ต้องการของเล่นราคาแพง เขาต้องการเวลาของพ่อแม่ที่นั่งเล่นด้วยกัน”   ด้าน นางสาวสายใจ คงทน หัวหน้าโครงการฯ เสริมถึงสิ่งที่พบเห็นจากการทำงานกับครอบครัว ว่า “เมื่อพ่อแม่ลงมือทำกิจกรรมร่วมกับลูก เด็กจะค่อยๆ หันหลังให้หน้าจอเองโดยไม่ต้องมีใครบังคับ เราไม่ได้แข่งขันกับโทรศัพท์ แต่เราแค่เชื่อว่ามี ‘มือแม่’ มี ‘มือพ่อ’ ที่ยื่นออกมาหาลูกพร้อมรอยยิ้มและเวลาคุณภาพ จะชนะหน้าจอได้เสมอ สิ่งที่เด็กๆจดจำไม่ใช่การ์ตูนที่เคยดู แต่คือวันเวลาที่ครอบครัวได้ล้อมวง นั่งพูดคุย ทำกิจกรรมร่วมกัน “

8 วิธีเริ่มต้นวันนี้ สำหรับพ่อแม่ผู้ปกครองทุกคน
การเปลี่ยนแปลงไม่จำเป็นต้องรอโครงการฯ ไม่ต้องซื้ออะไรเพิ่ม และไม่ต้องสมบูรณ์แบบตั้งแต่วันแรก เพียงเริ่มจากสิ่งเล็กๆ ที่ทำได้ทันที
1. มองรอบบ้านก่อนซื้ออะไรใหม่ – ขวดพลาสติกทำของเล่นเสียงได้ กระดาษลังทำบ้านตุ๊กตาได้
2. เล่นด้วยกัน ไม่ใช่แค่ซื้อให้ – ชวนลูกเล่นบทบาทสมมุติ ทำอาหารจากวัสดุธรรมชาติ
3. ชวนลูกรับผิดชอบ – เก็บของเล่น รักษาสื่อที่ยืมมา ช่วยงานบ้านเล็กๆ น้อยๆ
4. สร้างสื่อร่วมกัน – ทำบัตรคำจากกระดาษเหลือใช้ ประดิษฐ์เครื่องดนตรีจากกระป๋อง
5. ใช้ชีวิตประจำวันเป็นห้องเรียน – นับผลไม้ในตะกร้า เล่าเรื่องวัตถุในบ้าน ชวนปลูกผัก
6. สังเกตลูกด้วยความสนใจ – จดบันทึกพฤติกรรม พูดคุยกับครูอย่างสม่ำเสมอ
7. ใช้เทคโนโลยีอย่างมีสติ – กำหนดเวลาและอยู่กับลูกในช่วงเวลานั้นด้วย
8. เป็นส่วนหนึ่งของชุมชน – เข้าร่วมกิจกรรมในศูนย์เด็กเล็ก แลกเปลี่ยนกับครอบครัวอื่น

การดูเด็กปฐมวัยต้องการการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง เป็นนิเวศสื่อสุขภาวะ ที่ส่งผลซึ่งกันและกัน เด็กเรียนรู้จากสื่อและสิ่งแวดล้อมรอบตัว ผู้ใหญ่ที่โอบล้อมอยู่รอบๆ ล้วนเป็นสื่อที่ทรงอิทธิพล มือพ่อ แม่ ปู่ ย่า ตา ยาย ยื่นออกไปหาเด็กๆ หน้าจอจะค่อยๆ ถูกวางลง และสิ่งที่แทนที่คือความทรงจำ ความรัก และความผูกพันที่ไม่มีวันลบเลือน