เปลี่ยนมือถือเป็น “มือแม่” : เมื่อครอบครัวคือระบบนิเวศการเรียนรู้ที่ดีที่สุด

เมื่อหน้าจอกลายเป็นพี่เลี้ยงดิจิทัล
        มีช่วงเวลาหนึ่งในชีวิตของพ่อแม่เกือบทุกคนที่เคยหยิบโทรศัพท์ยื่นให้ลูก ไม่ใช่เพราะไม่รักลูก แต่เพราะเหนื่อย เพราะยุ่ง เพราะต้องการเวลาสักห้านาที และหน้าจอก็ทำหน้าที่นั้นได้ดีเสมอ เด็กเงียบ เด็กนิ่ง เด็กไม่งอแง แต่เมื่อห้านาทีกลายเป็นหนึ่งชั่วโมง เมื่อลูกเริ่มโกรธเมื่อถูกเอาโทรศัพท์ออกไป เมื่อเด็กน้อยไม่รู้จะเล่นอะไรถ้าไม่มีจอ นั่นคือสัญญาณว่าบางอย่างเปลี่ยนไปในชีวิตครอบครัว
         ปัญหาเด็กปฐมวัยติดสื่อดิจิทัลไม่ใช่เรื่องของความบกพร่องในการเลี้ยงดู แต่คือผลลัพธ์ของโลกที่เปลี่ยนเร็วเกินกว่าที่ครอบครัวจะปรับตัวทัน  คำถามง่ายๆ ข้อหนึ่งว่า แทนที่จะแข่งกับหน้าจอ เราจะสร้างสิ่งที่ดีกว่าหน้าจอให้ลูกได้อย่างไร และคำตอบที่ได้ไม่ใช่เทคโนโลยีใหม่ ไม่ใช่แอปพลิเคชัน แต่คือสิ่งที่มีอยู่ในทุกบ้านมาตลอด นั่นคือมือของครอบครัว

หน้าจอ vs หน้าแม่ — ทำไมมือครอบครัวถึงสำคัญกว่า 
         มีความแตกต่างที่ลึกซึ้งระหว่างสิ่งที่หน้าจอมอบให้กับสิ่งที่มือแม่มอบให้ หน้าจอให้ความบันเทิง ให้สีสัน ให้เสียง ตอบสนองทุกคำสั่งในเสี้ยววินาที แต่มันไม่สามารถมองตาลูกได้ ไม่สามารถโอบกอดเมื่อลูกล้ม และไม่สามารถสอนให้ลูกรู้ว่าตัวเองมีคุณค่าในสายตาของคนที่รักได้
นักวิชาการด้านพัฒนาการเด็กยืนยันชัดเจนว่า เด็กปฐมวัยเรียนรู้ได้ดีที่สุดผ่านการสัมผัส การเคลื่อนไหว และการมีปฏิสัมพันธ์กับมนุษย์คนอื่น เมื่อแม่ชวนลูกนับผลไม้ในตะกร้า เด็กไม่ได้แค่เรียนเลขคณิต เขากำลังเรียนรู้ว่าแม่สนใจเขา ว่าเสียงของเขามีความหมาย ว่าความผิดพลาดไม่ใช่เรื่องน่ากลัว และว่าการเรียนรู้คือสิ่งที่น่าสนุก ไม่มีแอปไหนสอนสิ่งเหล่านี้ได้ในแบบเดียวกัน
          นี่คือเหตุผลที่ ไม่ได้  “ลดเวลาหน้าจอ” แต่กำลังเสนอว่า “เปลี่ยนหน้าจอเป็นหน้าแม่” เพราะการเอาสิ่งหนึ่งออกโดยไม่มีสิ่งที่ดีกว่าทดแทน ไม่ใช่การแก้ปัญหา แต่การที่มือแม่ มือพ่อ มือปู่ย่าตายาย ยื่นออกมาหาลูกพร้อมกับเวลาและความรัก นั่นคือการเปลี่ยนแปลงที่แท้จริง

แนวคิด 3 ดี — กระบวนการเปลี่ยนแปลงจากทฤษฎีสู่ชีวิตจริง
        หัวใจของ แนวคิด “ครอบครัว 3 ดี”ที่ใช้สื่อ ดี พื้นที่ดี ภุมิดี มาเป็นกระบวนการ ในการพัฒนาเด็ก ซึ่งถูกออกแบบให้ทำได้จริงในทุกบ้าน ไม่ต้องมีงบประมาณพิเศษ ไม่ต้องมีอุปกรณ์ราคาแพง
         สื่อดี คือการเลือกและสร้างสื่อที่ปลอดภัย สร้างสรรค์ และกระตุ้นพัฒนาการ โดยไม่ต้องพึ่งพาหน้าจอ กระดาษลังกลายเป็นบ้านตุ๊กตา ขวดพลาสติกกลายเป็นของเล่นเสียง ใบไม้ในสวนกลายเป็นงานศิลปะ และนิทานที่แม่เล่าก่อนนอนกลายเป็นโลกจินตนาการที่ไม่มีขอบเขต สิ่งสำคัญคือสื่อเหล่านี้เกิดจาก “มือ” ที่ทำด้วยความรัก ทำให้มีคุณค่าที่ของเล่นซื้อมาไม่มี
         พื้นที่ดี คือการออกแบบบ้านให้กลายเป็นสนามเรียนรู้ ด้วยการจัดมุมเล่น กำหนดโซนปลอดจอ และสร้างตารางเวลาคุณภาพที่พ่อแม่และลูกได้ทำกิจกรรมร่วมกันอย่างน้อยวันละ 60 นาที กติกาที่ครอบครัวกำหนดร่วมกันจึงไม่ใช่กฎที่ถูกบังคับ แต่คือข้อตกลงที่ทุกคนเห็นด้วยและอยากทำ เช่น กินข้าวไม่ดูจอ ทำกิจกรรมร่วมกัน และเล่านิทานก่อนนอน
         ภูมิดี คือการสร้างภูมิรู้ ภูมิเท่าทัน ให้เด็กในชีวิตจริง  เพิ่มทักษะชีวิต  เมื่อเด็กได้ช่วยแม่ทำครัว ช่วยพ่อทำสวน หรือเรียนรู้งานอาชีพของครอบครัว พวกเขาไม่เพียงได้ทักษะชีวิต แต่ได้รับสิ่งที่ล้ำค่ากว่า นั่นคือความรู้สึกว่าตนเองมีความสามารถ มีคุณค่า และเป็นส่วนหนึ่งของครอบครัวอย่างแท้จริง

ธนาคารสื่อสร้างสรรค์ — เครื่องมือที่ทุกครอบครัวเข้าถึงได้เท่าเทียม
        หนึ่งในนวัตกรรมสำคัญของโครงการคือ “ธนาคารสื่อสร้างสรรค์” ระบบยืม-คืนสื่อที่ผู้ปกครองและครูร่วมกันสร้างขึ้น ซึ่งแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงสื่อการเรียนรู้ได้อย่างตรงจุด
ครอบครัวที่มีทุนน้อยไม่ต้องแบกรับภาระซื้อของเล่นราคาแพง เพราะพวกเขาสามารถยืมสื่อที่ผ่านการคัดกรองจากครูแล้วกลับบ้านได้ เด็กๆ ยืม         หนังสือนิทานกลับไปอ่านกับพ่อแม่ก่อนนอน ผู้ปกครองยืมของเล่นสร้างสรรค์ไปทำกิจกรรมร่วมกับลูก และเมื่อใช้เสร็จก็ส่งกลับเพื่อให้ครอบครัวอื่นได้ใช้ต่อ
         แต่สิ่งที่ธนาคารสื่อสร้างสรรค์ทำได้มากกว่าการยืม-คืน คือการสร้าง “วัฒนธรรมการแบ่งปัน” ในชุมชน เมื่อผู้ปกครองมานั่งล้อมวงทำสื่อด้วยกัน แลกเปลี่ยนไอเดีย ชวนกันคิดว่าจะทำอะไรให้ลูกวันนี้ ชุมชนก็ค่อยๆ เปลี่ยนจากกลุ่มคนที่อยู่ร่วมกันมาเป็นเครือข่ายที่เลี้ยงดูเด็กด้วยกัน

         ดร.สรวงธร นาวาผล ผู้อำนวยการกลุ่ม weareahappy องค์กรสาธารณประโยชน์ มองว่าแนวทางนี้ตรงกับหลักการพัฒนาเด็กปฐมวัยที่ถูกต้อง “สื่อดีไม่จำเป็นต้องซับซ้อนหรือราคาแพง สิ่งที่อยู่รอบตัวเด็กอยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็นนิทาน ของเล่นพื้นบ้าน หรือธรรมชาติรอบบ้าน ล้วนเป็นสื่อชั้นดีทั้งนั้น เมื่อเด็กหยิบใบไม้มาเล่น เขาต้องคิดเองว่ามันจะเป็นอะไร นั่นคือการฝึกสมองที่ดีที่สุดในวัยนี้ เด็กไม่ได้ต้องการของเล่นราคาแพง เขาต้องการเวลาของพ่อแม่ที่นั่งเล่นด้วยกัน”
         นางสาวสายใจ คงทน หัวหน้าโครงการมหัศจรรย์นิเวศสื่อสุขภาวะเพื่อเด็กปฐมวัย เสริมว่า สิ่งที่เห็น จากการทำงานกับครอบครัว คือ “เมื่อพ่อแม่ลงมือทำกิจกรรมร่วมกับลูก เด็กจะค่อยๆ หันหลังให้หน้าจอเองโดยไม่ต้องมีใครบังคับ “เราไม่ได้แข่งกับโทรศัพท์ เราแค่เชื่อว่ามือแม่ มือพ่อ มือครอบครัว ที่ยื่นออกมาหาลูกพร้อมกับรอยยิ้มและเวลาคุณภาพ จะชนะหน้าจอได้เสมอ”